footer banner 01
Nutricionizam

Upotreba stimulanasa u sportu

Pod pojmom stimulansi podrazumijeva se skupina dodataka prehrani/suplemenata koji se koriste za podizanje razine testosterona u svrhu povećanja snage, povećanja mišićne mase, oporavka te očuvanja vitalnosti. Pored sportskog duha, koji se u današnje vrijeme zanemaruje, učesnici sve više, ne birajući načine, podliježu korištenju zabranjenih stimulativnih sredstava, prevari i obmani, kako bi stigli do krajnjeg cilja, slave, trofeja, medalja, novca, pri tome svjesno rizikujući sopstveni život i budućnost. Kroz historiju atletičari su koristili specijalnu ishranu i razne napitke kako bi svoja tijela pretvorili u superiorne i moćno podešene mašine. U staroj Grčkoj hrvači su jeli ogromne količine živog mesa, ne bi li uvećali svoju mišićnu masu. Možda na prvi pogled poređenje sportiste (onakvog kakvim ga danas pojmimo) i plaćenika nije na mestu, međutim konstantno treba imati na umu da je sportska aktivnosti imanentna potreba ljudskog bića, bez obzira da li se ona manifestuje u obliku organizovane, profesionalne aktivnosti ili u obliku kakve svakodnevne aktivnosti, bez obzira na to što su na samom početku shvaćene negativne posljedice primjene ovih sredstava, prestiž i potreba za dominacijom na sportskim terenima dovela je do toga da je uvođenje istih u sportske arene postalo apsolutno neizbježno. Prvi korisnici anabolika bili su uglavnom bodi-bilderi, dizači tegova, ragbisti, biciklisti i oni sportisti koju su se izlagali ekstremnim naporima. Poslije nekog vremena, stimulativna sredstva su lagano postala sastavni dio „kraljice sportova“.

Tokom 70-tih godina steroidi su dobili novo ruho, jer su sportisti do tog momenta već shvatili da im stimulativna sredstva daju neophodnu snagu za postizanje neljudskih rezultata. Međunarodni olimpijski komitet je 1975. godine zabranio korištenje svih oblika stimulanata. Uprkos svim zabranama korištenje je nastavljeno, a samim tim razvilo se i crno tržište.

Muškarci koji uzimaju velike doze stimulanasa osećaju često znatne varijacije u pogledu seksualnih želja. Primjena testosterona može inicirati da organizam korisnika u potpunosti ugasi funkcionisanje reproduktivnog sistema, što je uslovljeno i gotovo uvijek se okončava potpunom sterilnošću. Najčešći nus efekti su: razvoj grudi, mutacija glasa, ćelavost, smanjenje broja spermatozoida, impotencija i slično.

Dozvoljeni stimulansi u sportu

Androstendion (ASD) i Dehidroepiandrosteron (DHEA) su hormoni ili “prirodni” steroidi koji se mogu razložiti na testosteron. Kada je rađeno istraživanje ovih hormona na atletičare zrele dobi, ASD i DHEA nisu povećali snagu ili performanse na bilo koji način. Sporedni efekti ovih “prirodnih” steroida nisu dovoljno ispitani, međutim istraživači iz tog polja smatraju da u većim dozama uzrokuju sličan efekte kao anabolički steroidi.

ASD i DHEA uzrokuju hormonalne disbalanse kod osoba koji ih koriste. Oba mogu imati slične efekte kao anabolički steriodi, što znači da mogu izazvati opasne probleme, poput raka testisa, neplodnosti, moždanog udara i bolesti srca. Isto kao kod anaboličnih steroida djeca u razvoju koja ih koriste mogu zarkžljati u razvoju. Kada se kod dječaka koriste, mogu izazvati rast grudi i smanjenje testisa.


Kreatin
je supstanca koja se proizvodi u jetri, bubrezima i pankreasu. On se prirodno nalazi i u hrani kao što su meso i riba. Kreatin se  može naći i u obliku suplementa, uzima se radi povećanja snage, ali srednjoročni i dugoročni efekti još nisu poznati kod mlađih osoba. Kod odraslih je pokazano da je on najdjelotvorniji kod atletičara koji imaju teške intezivne treninge i trke sa kratkim periodom regeneracije (oporavka), na primjer sprinteri i kod dizača tegova. Bar kod trećine korisnika kreatin nema nikakav efekat na poboljšanje performansi. Kreatin ne poboljšava izdržljivost niti aerobni prag.

Najpoznatiji sporedni efekat upotrebe kreatina je dobijanje na težini, ali takođe se javljaju i dijareja, bol u stomaku, grčevi. Osobe koje imaju probleme sa bubrezima ne treba da ga koriste, jer on direktno utiče na rad bubrega. Sagorjevači masti (termogenici) se obično proizvode od biljke koja se naziva efedrin ili efedra ili ma huang, a ona stimuliše i ubrzava metabolizam. Neki atletičari koriste sagorjevače masti da bi smršali ili da bi pojačali raspoloživu energiju ubrzanjem metabolizma.

Proizvodi bazirani na efedrinu su najopasniji sportski suplementi. Postoje dokazi da izazivaju srčane smetnje.
Mnogi proizvodi za sagorijevanje masti sadrže kofein sa dodatkom drugih supstanci, kao što je yerba, guarana. Ova kombinacija može dovesti do razdražljivosti, nemira, lupanja u srcu, aritmije i povećati rizike opasne po život.


Aminokiseline
su osnovne gradivne jedinice proteina, izgrađuju ćelije, tkiva, učestvuju u proizvodnji enzima itd. Postoji 20 aminokiselina, a od toga je 8 esencijalnih, njih tijelo ne može da proizvodi i moraju se unositi hranom: fenilananin, valin, tereonin, triptofan, izoleucin, metionin, leucin i lizin. U metabolizmu aminokiselina učestvuju i vitamini, pa se često sreću kombinovani sportski suplementi koji imaju vitamin C i B6 uz njiih. Ostale aminokiseline kao što su: arganin, cistein, glicin, glutamin, histidin, prolin, serin i tirozin su uslovno esencijalne jer ih organizam kod nekim osoba ne stvara u dovoljnim količinama. Obično su sve aminokiseline najkvalitetnije kada se unose iz redovne hrane, a mogu se koristiti u i obliku suplementa. Najzastupljenija aminokiselina u organizmu je glutamin, proizvode ga mnogi proizvođači suplemenata kao instant prašak. Najčešće ga koriste bilderi i sprinteri. Aminokiseline koje su danas najčešće korišćene u sportu su ornitin, arginin, aminokiseline razgranatnog lanca (BCAA, leucin, izoleucin, valin), glutamin i aspartat. Suplementacija aminokiselina je česta u sportovima gdje postoje klase prema tjelesnoj masi, odnosno kombinacije intezivnog treninga i programa redukcije tjelesne mase (borilački sportovi, hrvanje, bodibilding). Međutim, studije ukazuju, da unošenje istih ne poboljšava rad na treningu, čak štaviše potencijalni loš efekat je u činjenici da unošenje kombinovanih aminokiselina povećava amonijak u plazmi i mišićima što doprinosi umoru. Ne postoje čvrsti dokazi da posebne miješavine aminokiselina obezbijeđuju bilo kakvu prednost u odnosu na normalnu proteinsku ishranu u stimulisanju rasta mišića. Da bi se ostvarila prednost, neki sportisti koriste ergogena sredstva, odnosno sredstva koja poboljšavaju takmičarsku sposobnost iznad nivoa zadatog genetskom predispozicijom ili treningom.


Vitamini i minerali
su organske materije neophodne za normalno funkcionisanje tijela. Od njih zavise rast, regulacija metabolizma,  aktivnost i dobro zdravlje. Čak i nedostatak samo jednog vitamina može dovesti u opasnost čitav ljudski organizam. Vitamin C, kao jedan od najjačih antioksidansa, jača imunitet i tako spriječava nastanak bolesti. Ovo je posebno važno u razdobljima povećanog fizičkog stresa. Odnosno kada se trenira povećanim intenzitetom  ili kada se koriste  dijete sa niskim unosom ugljikohidrata. Vitamin C pomaže također očuvanju zdravlja vezivnih tkiva, održava zdravlje kapilara, čuva zdravlje desni i pomaže u apsorpciji željeza. Sportaši koji prakticiraju duge treninge jakog intenziteta gube vodu iz organizma znojenjem, ali također gube i ključne minerale poput magnezija. Magnezij je glavni mineral, on se u tijelu nalazi u najvećoj mjeri. Igra veliku ulogu u očuvanju zdravlja kostiju i srca.


 Zabranjeni stimulansi u sportu      

Sve supstance ili metode koje sportistu dovedu u nefer prednost u odnosu na rivala bez obzira na trening ili talent predstavljaju doping. Doping u sportu je postao jedina nada mnogim sportistima da postignu vrhunske rezultate jer su tjelesno slabiji od drugih, a norme i novac vezani uz vrhunske sportove postaju sve veći.


Sportisti koji ne koriste doping, a naporno treniraju i vježbaju troše svoje tijelo i zdravlje u nepovrat. Nauka je napredovala i danas postoji mnoštvo zabranjenih stvari koje štete manje zdravlju od nekih dopuštenih sredstava. Problemom dopinga je zadužen međunarodni olimpijski komitet (MOK) i svjetska antidoping agencija (WADA), koji redovno objavljuju doping liste zabranjenih supstanci i metoda za upotrebu na sportskom takmičenju i van njega. Za otkrivanje zabranjenih sredstava je zadužena doping kontrola koja se sprovodi na takmičenju i van takmičenja.

Ona predstavlja organizovan sistem planiranja rasporeda testova, biranja sportista, razne procedure od uzimanja uzorka urina, krvi, vođenje rezultata itd. Svaki sportista koji dobije poziv je dužan da se odazove doping kontroli. U slučaju pozitivnog rezultata sportista biva kažnjen od strane MOK-a I WADA. Najčešće supstance koje sportisti koriste su: anabolički steroidi, stimulansi i kanabinoidi.

Nedozvoljene supstance u sportu su:

  • stimulansi (efedrin, amfetamin, kokain)
    • narkotici (opijum, morfin, heroin, metadon, kodein)
    • kanabinoidi (tetrahidrokanabional, kanabis)
    • anabolici (testosteron, dianabol, hormon rasta)
    • diuretici (tiazidi, triamteren, amilorid, forosemid)


Nedozvoljene metode su krvni doping i vještački transport kiseonika.

Zaključci:

  1. Potrebe za nutrijentima ovise od tjelesne mase, vrste sporta, dužine treninga, dužine takmičenja, pola, podneblja, godina itd.
  2. Stimulansi se koriste za podizanje razine testosterona u svrhu povećanja snage, povećanja mišićne mase, oporavka te očuvanja vitalnosti
  3. Kod sportista je potrebno povećati unos energije hranom, pa time rastu i potrebe za unosom prije svega ugljikohidrata, a zatim proteina i lipida.
  4. Ukupna potrošnja energije može se izračunati i na taj način planirati potrebe za makronutrijentima i mikronutrijentima. Izračunavanje enegije bazalnog metabolizma vrši se Harris-Benedictovom formulom, a ukupna potrošnja energije dobije se množenjem tog rezultata s određenim koeficijentima dnevne fizičke aktivnosti.
  5.  Ukoliko namirnica ima visoki glikemijski indeks, ona će se ubrzano ukloniti iz krvotoka i nivo glukoze u krvi će postati nizak u kratkom periodu nakon konzumiranja namirnice.
  6. Sportistima se može preporučiti uzimanje određenih dodataka prehrani kao što su vitamini C i E, minerali Se i Zn, preparati na bazi polifenola, flavonoida, karotenoida a povremeno i drugi dodaci.
  7. Sportistima se zabranjuju: stimulansi (amfetamin, kokain), narkotici (opijum, morfin, heroin, metadon, kodein), kanabinoidi (tetrahidrokanabional, kanabis), anabolici (testosteron, dianadol, hormon rasta), diuretici (tiazidi, triamteren, amilorid, forosemid)
  8. Fizička aktivnost je kritični javno-zdravstveni problem, a preporučeni nivo fizičke aktivnosti ima važnu ulogu za mnoge aspekte zdravlja. Potrebno je omogućiti ljudima da redovno upražnjavaju fizičku aktivnost, u bilo kom obliku, sa napomenom da postoje posebne populacione grupe koje zahtijevaju posebnu pažnju. Ovdje se prevashodno misli na djecu i mlade, kao i starije osobe.

Slične objave